Ima li mjesta za islamsku kulturu na zapadu (V)

Prethodne objave:
Ima li mjesta za islamsku kulturu na zapadu?

Kulturna zaostavština antičke islamske civilizacije

U prvom periodu širenja islama centar islamske civilizacije bio je Damask, na čelu s dinastijom Umajada, koja je vladala carstvom do 750. godine nove ere. Tokom vladavine ove dinastije carstvo je imalo razvijen poreski sistem i birokratsku državu s centraliziranim sudskim sistemom, čiju je okosnicu činila moćna vojska i mornarica, što je imalo značajan utjecaj na brzo širenje islama u prvoj fazi razvoja islamske civilizacije.

Pobunom plemena Abasida porodica Umajada je svrgnuta, a sjedište kalifata premješteno iz Damaska u Bagdad 762. godine nove ere. Dolaskom na vlast porodice Barmakis (Barmakids), predvođene Khalidom ibn Barmakom (Khālid ibn Barmak), koji je bio veliki mecena književnosti, islamska kultura doživjela je veliku ekspanziju. Za vrijeme vladavine ove porodice nastao je veliki islamski ep „Hiljadu i jedna noć“.

Dinastija Abasida vladala je do 1258. godine nove ere, što je dovelo do velikih političkih, kulturnih i vojnih promjena u politici velikog islamskog carstva. Centri islamske kulture u tom periodu bili su Bagdad, Kairo, Kordoba, a kasnije Delhi i Carigrad. Iz tih centara širili su se snažni impulsi islama, stvarajući novu civilizaciju čiji će utjecaj na razvoj modernog svijeta biti od velikog značaja.

Period dominacije Abasidskog kalifata (750–1258) bio je i period velikih iscrpljivanja i unutrašnjih sukoba u islamu. To je period orijentalnog despotizma za vrijeme vladavine poznatog velikog kalifa Haruna al-Rašida (Harun al-Rashid), koji je vladao Velikim kalifatom u periodu od 786. do 809. godine. To je period velikih progona Shia, doba uspostavljanja nezavisnog kalifata Kordoba pod kontrolom Umajada (Abd al-Rahman, 756–788) i uspostavljanja nezavisnosti Maroka  te nezavisnosti Tunisa i Indije. To je također bio period velike kontraofanzive i kampanje kršćanstva protiv islama i period povlačenja islama iz Španije. U tom periodu Bagdad je došao pod kontrolu Shia klana iz Irana (The Būyid dynasty, 945–1055). Veliki prodor ratničkog plemena Seldžučkih Turaka (1055. godine) otvorio je eru militantnog širenja islama. Ponovno prodiranje islama u Sjevernu Afriku i Evropu donijelo je velike društvene promjene unutar islamske civilizacije, što će imati veliki historijski utjecaj na budući razvoj ovog carstva.

Komercijalni postulati da se napredak svakog pojedinca može postići samo ličnim radom, poštenom trgovinom i zabranom kamate (lihvarenja) donijet će veliki ekonomski prosperitet islamu. Trgovački putevi kojima su se kretali veliki islamski trgovački karavani daleko su premašivali granice ogromnog islamskog carstva. Trgovina je bila razvijena s Indijom, jugoistočnom Azijom, Kinom, Vizantijom, Evropom i centralnom Afrikom. Trgovačka flota islamskog carstva dosezala je najjužnije obale afričkog kontinenta i do obala Sredozemnog mora. Monopol nad trgovinom pamukom, vunom, svilom, staklom, keramikom, sapunom, raznim vrstama metala i parfema držali su trgovci iz islamskih zemalja. Kordoba, Kairo, Toledo, Damask, Bagdad, Samarkand, Buhara, Kufa, Basra razvili su se u glavne svjetske trgovinske centre.

Veliki put svile, najpoznatiji trgovački put između Evrope i kineske civilizacije, istovremeno je bio i veliki kanal kulturnog utjecaja i širenja islamske civilizacije i njenog prodiranja, te put velikog utjecaja na islam koji je dolazio iz budističke i hinduističke civilizacije. Proizvodnja papira utrla je put razvoju modernog obrazovnog sistema. Osnovane  su prve škole u velikim džamijama, a zatim su se razvijale kroz sistem škola i univerziteta. Dinastija Fatimida (Fāṭimid dynasty) osnovala je univerzitet Al-Azhar (970. godine) u džamiji Al-Azhar u Kairu s ciljem sistemskog izučavanja islamskog prava, teologije i arapskog jezika.

Interesiranje za nauku u islamu bilo je veliko. Sakupljena su i prevedena na arapski jezik brojna kulturna i umjetnička  naslijeđa ranih civilizacija (Mezopotamija, Egipat, Grčka, Rim, Indija, Perzija), što će poslužiti islamskim naučnicima da ostvare značajan originalni doprinos islama u nauci i umjetnosti. Prevedena dijela nauke i umjetnosti iz antičkog perioda na arapski jezik postala su dostupna širom ogromnog carstva, što je predstavljalo novi doprinos islama širenju nauke i umjetnosti drevnih civilizacija.

Zabranom prevođenja Kur’ana na druge jezike i uvođenjem arapskog jezika kao službenog jezika komunikacije postepeno je stvarano kulturno ujedinjenje islamske civilizacije, u kojem su mnoga kulturna naslijeđa starih civilizacija prevedena na arapski jezik. Međutim, odbacivanjem komunikacije na jezicima stare mezopotamske, egipatske, helenističke, rimske, jevrejske i indijske kulture islamska civilizacija je učinila svoje kulturno naslijeđe manje utjecajnim na dalji razvoj čovječanstva.

Razvojem trgovine i dolaskom u kontakt s drugim velikim civilizacijama islam je proširio svoj kulturni i duhovni utjecaj, istovremeno stvarajući cjelovit sistem moralnih, pravnih normi i običaja koji su regulirali trgovinske i komercijalne odnose, definirali nadležnosti u raznim vrstama pravnih sporova, regulirali odnose tokom rata između islama i neislamskih zemalja, te postupanje s ratnim zarobljenicima i stanovništvom okupiranih područja.

Posebno veliko zanimanje za medicinu razvilo se u islamu. Poznati islamski filozof i ljekar al Razi (al-Rāzī, 865–925) napisao je preko 120 medicinskih knjiga, uključujući prve knjige o malim boginjama i ospicama. Služio je kao glavni ljekar u bolnici u Rayyu i u Bagdadu. Mnogi ga smatraju islamskom verzijom Sokrata u filozofiji i Hipokrata u medicini.

I u drugim naukama zabilježen je veliki napredak u ranoj islamskoj civilizaciji. U tom periodu u islamskim zemljama osnovane su prve hemijske laboratorije i provedena su prva laboratorijska istraživanja. Izvršena je prva klasifikacija materije. Dato je prvo naučno objašnjenje teorije ljudskog vida, te prva objašnjenja prelamanja svjetlosti u atmosferi i pomračenja sunca. Ibn al-Haytham (Ibn al-Haytham, 965–1040), matematičar i astronom, dao je značajan doprinos razvoju principa optike i upotrebi naučnih eksperimenata.

Islamski naučnici su također dali veliki fundamentalni doprinos matematičkim naukama. Usvajanjem arapskog i indijskog numeričkog sistema vrijednosti, korištenjem nule i decimalnih brojeva u matematičkim operacijama te usvajanjem geometrije i trigonometrije od Grka, aritmetika i algebra su razvijene u islamu kroz djela Muhammeda ibn Mūse al-Khwarizmija.  U kasnijim djelima velikog broja islamskih matematičara, posebno u djelima al-Birunija (Al-Bīrūnīja), najvažnijeg matematičara u islamskom svijetu, analitička algebra (u dijelima al-Khwarizmi), geometrija i trigonometrija su bile visoko razvijene. Astronomija (al-Battānī), geografija, mineralogija, hemija, optika i botanika su također bile visoko razvijene u ranoj islamskoj civilizaciji.

Rana filozofska misao u islamu, koja se oslanja na filozofiju antičke Grčke, posebno na tradicionalnu misao Platona i Aristotela, privukla je pažnju ranih najpoznatiji islamskih mislilaca, filozofa i  naučnika tog vremena. Među njima najpoznatiji bio je Ibn Sina (Abū ʿAlī al-Ḥusayn ibn ʿAbd Allāh ibn Sīnā, 980–1037), poznat kao Avicenna u zapadnoj korespondenciji. Avicena je bio posebno poznat po svojim doprinosima u oblastima Aristotelove filozofije i medicine. Napisao je knjigu o lijeku (Kitāb al-shifāʾ), opsežnu filozofsku i naučnu enciklopediju, i kanon medicine (Al-Qānūn fī al-ṭibb), u kojem je sintetizirao klasično i islamsko znanje medicinskih nauka. Ova knjiga prevedena je na latinski jezik u 12. stoljeću i služila je kao vodeći udžbenik u Evropi više od 500 godina. Jedan od najpoznatiji filozofa ranog islama Ibn Rušd (Ibn Rushd Averroës, 1126–1198) integrirao je islamsku tradiciju sa starogrčkom filozofijom. Njegov doprinos filozofiji, teologiji, medicini, astronomiji, fizici, psihologiji, matematici, islamskoj jurisprudenciji i pravu korišten je u obrazovnim sistemima  stoljećima u islamskoj i kršćanskoj kulturi. Napisao je komentare na većini Aristotelovih djela i Platonove „Republike“, što je stoljećima imalo značajan utjecaj na islamsku filozofiju i političku misao. Napisao je traktat o slaganju između vjerskog prava i filozofije (Faṣl al-Maqāl), te traktat o ispitivanje metoda dokazivanja i nekoherentnosti u doktrinama religije (Kashf al-Manāhij), (Tahāfut al-Tahāfut), sve u odbranu odvajanja  filozofije religije od teologa. Nasr al-Farabija (Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad al-Fārābī, 878- 950), bio je poznat islamski filozof čija se misao oslanjala na Aristotelovo učenje. Njegovi spisi nude metafizičko razumijevanje bića (religije) kao simbola istine. Al Kindi (al-Kindī) bio je vodeći arapski filozof. Bavio se ne samo filozofskim pitanjima koja su obrađivali aristotelovski neoplatonisti iz Aleksandrije već i raznovrsnim temama poput astrologije, medicine, indijske aritmetike, logogrifa. Također je bio jedna od ključnih figura, zajedno sa svojim savremenikom Ibn Ishakom (Ḥunayn ibn Iṣḥāq), u ranom pokretu prevođenja grčkih filozofskih i naučnih djela na arapski jezik. Napisao je više od 270 djela (uglavnom kratkih traktata), od kojih je znatan broj sačuvan, neka u latinskim prijevodima. Živio je i radio u doba vladavine kalifa al-Maʾmūn-a (833–842), sina poznatog kalifa Al-Rashida, koji je bio veliki pokrovitelj umjetnosti i književnosti u doba abasidskog kalifata. Kada su Arapi dominirali andaluzijskom Španijom, arapska filozofska literatura prevođena je na hebrejski i latinski. U Egiptu, otprilike u isto vrijeme, filozofsku tradiciju su razvili Mojsije Majmonid  (Moses Maimonides) i Ibn Haldun (Ibn Khaldūn). Ibn Haldun je bio najveći arapski historičar, koji je razvio jednu od najranijih nereligijskih filozofija historije, sadržanu u njegovom remek-djelu Mukadimi (the Muqaddimah). Napisao je historiju muslimanske Sjeverne Afrike.

U umjetnosti islamska kultura je odraz kreativne sinteze mnogih kulturnih tradicija. U arhitekturi poseban doseg ostvaren je izgradnjom velikog broja prekrasnih džamija, mostova i veličanstvenih palača, poput Alkazara u Sevilli i Alhambre u Granadi. Bogati trgovci i kalife finansirali su naučna istraživanja i eksperimente, pisanje brojnih književnih i filozofskih djela i izgradnju brojnih kulturnih spomenika. Poznata porodica Barmakidi otvorila je prvu fabriku papira u Bagdadu (9. vijek nove ere) kako bi olakšala širenje pismenosti i prevođenje sanskrita (stari iranski jezik) na arapski jezik.

Čuvena porodica Buhtis iz Perzije, iz koje je potekao veliki broj intelektualaca, dala je veliki doprinos razvoju i širenju medicine, farmakologije i proučavanju utjecaja znanja na razvoj čovječanstva u tom periodu. Rudimentarna istraživanja i zapažanja u medicini u ovom periodu bila su osnova za pisanje prve medicinske enciklopedije u 10. stoljeću nove ere. U književnosti su se pojavile prve islamske pjesnikinje Rabija Balkhi (Rabia al-Quzdari)  i Mahsata Ganjavi (Mahsati Ganjavi), koje su pisale na perzijskom jeziku.

U to doba bili su razvijeni brojni kulturni centri širom islamskog carstva, poput Bagdada, Buhare, Merva, Džundišapura, Gaznija, gdje su ideje brojnih drevnih mislilaca, filozofa, mistika, pravnika i državnika bile prevedene na arapski jezik. U to vrijeme Bagdad je bio grad s veličanstvenim parkovima, džamijama, bolnicama, školama, javnim kupatilima i dobrotvornim ustanovama. Bio je to grad s prostranim pijacama na kojima se prodavala roba iz Kine, Indije, Sredozemlja, Centralne Azije koja je dopremana velikim karavanima koji su dolazili iz svih dijelova carstva i svijeta s kojim se doticalo prostrano islamsko carstvo.  Na sve strane prolazili su putevi kojima su se kretali ljudi, dopremala  roba i na kojima su vibrirale različite ideje, što je podsticalo stvaranje novih inspiracija i znanja. „Islamski svijet bio je izuzetno bogat i gotovo bez političkih, pa čak i religijskih neprijatelja, a u njemu je vladao red, trgovci su mogli da se bogate, mislioci su uživali poštovanje, a o različitim pogledima moglo se raspravljati. Iz slabašnih početaka u pećini blizu Meke rodila se neka vrsta kosmopolitske utopije.“

tačno.net