Malo koja država na svijetu danas ima politički sistem kakav postoji u Iran. Na papiru to je republika sa predsjednikom, parlamentom i državnim institucijama. U praksi, ključne poluge moći koncentrisane su u rukama strukture koja je nastala kao revolucionarna vojska i zove se Islamska revolucionarna garda.Ironija iranskog sistema je u tome što država zapravo raspolaže sa dvije odvojene vojne strukture. Pored regularnih oružanih snaga, poznatih kao Artesh, postoji i Revolucionarna garda, koja ima vlastite kopnene, zračne i pomorske jedinice, obavještajne službe i paralelni komandni sistem. U teoriji, obje strukture služe odbrani države. U praksi, Revolucionarna garda ima posebnu misiju a to je da štiti ideološki poredak i politički sistem koji je nastao nakon revolucije.Takav model otvara i jedno ozbiljno političko pitanje: kakav je to režim kojem je, pored regularne vojske, potrebna još jedna vojska čija je osnovna funkcija da čuva samu vlast.Postojanje paralelne ideološke vojske pokazuje da sigurnosna arhitektura nije usmjerena samo prema vanjskim prijetnjama nego i prema očuvanju unutrašnjeg političkog poretka.
Ova organizacija osnovana je nakon revolucije 1979. godine s ciljem da štiti ideološki poredak države. Međutim, tokom decenija ona je evoluirala u nešto mnogo veće od vojne formacije. Revolucionarna garda postala je paralelni centar moći koji kontroliše značajan dio ekonomije, sigurnosnog aparata i regionalnih operacija. U takvom sistemu političke institucije formalno postoje, ali stvarni utjecaj dolazi iz strukture koja raspolaže oružjem, finansijama i obavještajnim mrežama.U momentu kada se iranski predsjednik izvinio susjednim državama zbog neformalnog napada ili vojne provokacije, snage Revolucionarne garde su istog trenutka izvršle napad na susjede kojim pokazuju da centralna izvršna vlast nema potpunu kontrolu nad vojnim aparatom. Formalna politika i vojna realnost djeluju u dva paralelna toka, što objašnjava zašto Iran često šalje kontradiktorne signale prema regionalnim i međunarodnim akterima, istovremeno smanjujući kredibilitet civilne vlasti i povećavajući rizik od eskalacije sukoba.
Posebna snaga garde nalazi se u njenom ekonomskom sistemu. Kroz mrežu kompanija, fondova i infrastrukturnih konglomerata ona upravlja ogromnim projektima u energetici, građevini, transportu i industriji. Državni resursi i strateški projekti često završavaju u rukama firmi povezanih s ovom vojnom elitom, čime se stvara zatvoreni ekonomski krug u kojem vojna struktura raspolaže velikim dijelom nacionalnog bogatstva.Takav model ima ozbiljne posljedice za ekonomiju države. Privatni sektor ostaje potisnut, tržište postaje netransparentno, a ključne odluke donose se unutar zatvorenog kruga uglavnom vjersko-vojne elite. Ekonomija koja je formalno državna u stvarnosti postaje ekonomija kontrolisana od vojske, što dugoročno slabi institucionalni sistem i ograničava razvoj društva.Kontrola nad telekomunikacijama dodatno učvršćuje ovu strukturu moći. Kroz kompanije povezane s Revolucionarnom gardom nadziru se komunikacijske mreže, internet i digitalna infrastruktura države. To omogućava ne samo sigurnosni nadzor nad društvom nego i političku kontrolu u trenucima krize ili protesta.
Iranski generali i njihove porodice postali su nova ekonomska elita države. Dok javno zastupaju ideologiju otpora Zapadu, mnogi od njih žive životnim stilom koji je bliži zapadnim poslovnim elitama nego revolucionarnoj retorici kojom se legitimira vlast. Luksuzne nekretnine, privatni kapital i međunarodne poslovne veze stoje u oštrom kontrastu sa ekonomskom stvarnošću velikog dijela stanovništva koje se suočava s inflacijom, nezaposlenošću i padom životnog standarda.Simbol iranske revolucije, ajatolah Ruhollah Khomeini, živio je u skromnoj dvosobnoj kući, dok su njegovi nasljednici revolucije ubrzo postali bogataši sa luksuzom većim od kraljevskih rezidencija Zapada. O ovoj kontradikciji svjedoči i poznata italijanska novinarka Oriana Fallaci, koja je u svom intervjuu s Khomeinijem iz 1979. godine detaljno opisala njegov skromni životni stil.
Takva struktura vlasti ima i snažne posljedice za iransku vanjsku politiku. Revolucionarna garda vodi operacije izvan granica države kroz mrežu regionalnih saveznika, paravojnih formacija i logističkih kanala. Time Iran pokušava projektovati svoju moć širom Bliskog istoka, ali istovremeno dodatno militarizira vlastiti politički sistem.Upravo tu se pojavljuje ključni paradoks savremenog Irana. Država koja želi biti regionalna sila sve više funkcioniše kao sistem u kojem vojna elita dominira ekonomijom i politikom. Takav model može kratkoročno proizvesti disciplinu i kontrolu, ali dugoročno stvara ozbiljne slabosti.
Umjesto da država funkcioniše kao fleksibilan aparat sposoban da kombinuje diplomaciju, ekonomiju i institucionalne mehanizme za očuvanje stabilnosti, Iran je degradiran u rigidni vjersko-vojni sistem koji se teško prilagođava promjenama u regionalnom balansu moći. Generali, koji formalno brane zemlju, u praksi su već izgubili rat protiv SAD i Izraela kroz seriju taktičkih i strateških propusta, omogućavajući protivnicima da maksimalno iskoriste tehnološku i obavještajnu nadmoć. U takvom kontekstu država može izgledati snažno na površini, ali iznutra postaje kruta struktura u kojoj koncentracija moći u rukama vojne elite ne samo da kompromituje sposobnost za realnu odbranu, nego i postepeno potkopava dugoročnu političku i društvenu stabilnost zemlje.
Fikret Mehović
magazinplus.eu
