Fikret Mehović: Osmansko naslijeđe i strukturalni uzroci zaostajanja Bliskog istoka
Osmansko naslijeđe i strukturalni uzroci zaostajanja Bliskog istoka
Narativi koji savremenu nestabilnost Bliskog istoka objašnjavaju isključivo kolonijalnim granicama, zapadnim intervencijama ili modernim geopolitičkim rivalitetima često zanemaruju dublje historijske procese koji su prethodili svemu tome. Ključna činjenica, koja se rijetko naglašava, jeste da su Osmanske vlasti upravljale ogromnim dijelom Bliskog istoka, uključujući Palestinu gotovo 400 godina (1516–1917), kroz sistem koji je potiskivao modernizaciju, gušio razvoj lokalnih elita, održavao visoku nepismenost i sprečavao nastanak stabilnih političkih i obrazovnih institucija. Ignoriranje ovog dugog perioda institucionalnog zaostajanja dovodi do pojednostavljenog tumačenja današnjih problema i pogrešnog prebacivanja odgovornosti isključivo na kasnije aktere, poput evropskih kolonizatora i modernog cionizma, premda su mnoge strukturne slabosti regije nastale upravo u osmanskom periodu.
U periodu kada je Evropa prolazila kroz institucionalnu, naučnu i industrijsku transformaciju, obrazovanje je postalo centralni mehanizam društvenog razvoja, stvaranja znanja i formiranja modernih državnih struktura. Nasuprot tome, ogromni dijelovi Osmanskog carstva ostajali su duboko izvan tih procesa zbog sustavno zanemarenog i gotovo nepostojećeg modernog obrazovnog sistema. Krajem 19. vijeka pismenost u većini osmanskih provincija iznosila je svega tri do pet posto, što nije bio slučajni neuspjeh, nego rezultat političkog modela koji je preferirao lojalnost i vjersku ortodoksiju nad intelektualnim razvojem.Osmansko obrazovanje bilo je gotovo u potpunosti ograničeno na medrese, u kojima je kurikulum obuhvatao teologiju, pravo i osnovne humanističke discipline, dok su ključna područja modernog doba kao što su prirodne nauke, tehnologija, inženjerstvo, filozofija i medicina bila marginalizirana ili potpuno odsutna.
Dok je Evropa stvarala univerzitete, akademije znanosti i tehničke škole koje su postale pokretači industrijske revolucije, osmanske provincije ostajale su zarobljene u strukturi koja nije poticala intelektualnu radoznalost, već ju je često smatrala prijetnjom. Ovaj duboki obrazovni deficit stvorio je dugoročno naslijeđe a to su društva koja su u 20. vijek ušla bez razvijene stručne elite, bez stabilnih institucija i bez političke kulture potrebne za izgradnju moderne države. Stoga je strukturna nepismenost, duboko ukorijenjena u osmanskom periodu, postala jedan od ključnih razloga zbog kojih narodi bivšeg carstva, uključujući Bliski istok i Balkan, nikada nisu u potpunosti uspjeli nadoknaditi razvojni jaz niti stabilizirati svoje društvene i političke sisteme.
Ironično, upravo je višestoljetno obrazovno i tehnološko zaostajanje izazvano osmanskim modelom uprave omogućilo evropskim kolonijalnim silama da na Bliskom istoku uspostave nadmoć gotovo momentalno, slično odnosu moći koji je postojao kada je Kolumbo kročio u Južnu Ameriku. Društva koja su stoljećima bila lišena modernog obrazovanja, naučnih institucija i tehničkog znanja nisu mogla ravnopravno pregovarati niti se učinkovito oduprijeti silama koje su u regiju došle s industrijskom tehnologijom, savremenim armijama, kartografijom, birokratijom i cjelokupnim aparatom moderne države.
Najtragičniji primjer te politike bio je u Bosni. Umjesto da postane centar obrazovanja i kulture na Balkanu, Bosna je u osmanskoj administraciji bila vojna granica i provincija bez razvoja. Kada su evropske nacije počele stvarati svoje države Osmansko carstvo je blokiralo svaki pokušaj da Bošnjaci dobiju vlastiti nacionalni prostor i autonomiju.Svaki oblik političke samosvijesti ili zahtjev za autonomijom bio je brutalno ugušen, što je najjasnije pokazala sudbina pokreta Husein-kapetana Gradaščevića iz 1831. godine, koji je pokušao uspostaviti bosansku samoupravu u okviru carstva. Njegov poraz označio je kraj svake institucionalne mogućnosti da Bosna razvije vlastiti državni okvir i političku elitu. Osmanlije su dodatno oslabile Bosnu stvaranjem Hercegovine kao posebne upravne jedinice, čime su razbile teritorijalno i političko jedinstvo zemlje. Hercegovina je služila kao instrument carskog nadzora i unutrašnje podjele, kojom je Bosna trajno izgubila mogućnost centralizovanog razvoja.
Vrijeme je da se u raspravama napokon prizna ono što historija već odavno pokazuje a to je da kolonijalne sile nisu zatekle razvijena društva koja su nasilno gurnula u zaostalost, nego provincije koje je četiri stoljeća ranije već zakočilo vlastito carstvo.
Fikret Mehović
magazinplus.eu
