Znate li ko je Alan Tjuning: Porazio je naciste, izmislio računar, a onda poslan u smrt samo zato što je homoseksualac

Samo nekoliko godina nakon završetka rata, britanske vlasti osudile su ga zbog homoseksualnosti, tadašnjeg krivičnog djela prema zakonima UK

Na današnji dan, 23. juna 1912. godine, u Londonu je rođen Alan Tjuring, britanski matematičar, logičar i kriptograf kojeg mnogi smatraju ocem modernog računarstva. Njegove ideje postavile su temelje digitalne revolucije, a njegov rad tokom Drugog svjetskog rata imao je presudan utjecaj na savezničku pobjedu nad nacističkom Njemačkom.

Ipak, život čovjeka koji je pomogao spasiti milione ljudi završio je tragično. Samo nekoliko godina nakon završetka rata, britanske vlasti osudile su ga zbog homoseksualnosti, tadašnjeg krivičnog djela prema zakonima Ujedinjenog Kraljevstva. Dvije godine kasnije pronađen je mrtav u svom domu.

Danas se Tjuringova sudbina smatra jednim od najpoznatijih primjera sukoba između naučnog genija i društvenih predrasuda svog vremena.

Čovjek koji je razbio Enigmu

Kada je 1939. godine počeo Drugi svjetski rat, njemačka vojska koristila je složeni sistem šifriranja poznat kao Enigma. Njemačka komanda vjerovala je da su poruke kodirane ovom mašinom praktično neprobojne.

Britanska vlada okupila je tim vrhunskih matematičara, lingvista i kriptografa u tajnom centru Bletchley Park. Među njima se posebno istakao Alan Tjuring.

Nastavljajući rad poljskih kriptografa koji su prije rata ostvarili prve prodore u razumijevanju Enigme, Tjuring je razvio metode i uređaje koji su omogućili sistematsko dešifriranje njemačkih vojnih komunikacija. Posebno važna bila je njegova uloga u razvoju elektromehaničke mašine poznate kao “Bombe”, koja je drastično ubrzala proces otkrivanja dnevnih postavki Enigme.

Saveznici su zahvaljujući tome dobili pristup ogromnoj količini njemačkih vojnih informacija, uključujući podatke o kretanju podmornica u Atlantskom okeanu, što je bilo ključno za očuvanje pomorskih linija snabdijevanja između Sjeverne Amerike i Evrope.

Historičari procjenjuju da je uspješno razbijanje Enigme skratilo rat za najmanje dvije godine i spasilo milione života.

Vizionar koji je zamislio računar prije računara

Tjuringov doprinos nauci nije se završio ratom.

Još 1936. godine objavio je rad “On Computable Numbers”, jedno od najvažnijih djela u historiji matematike i računarstva. U tom radu predstavio je koncept koji će kasnije postati poznat kao Tjuringova mašina.

Radilo se o teorijskom modelu uređaja sposobnog da izvršava matematičke operacije slijedeći unaprijed definisana pravila. Iako je bio zamišljen kao apstraktni matematički koncept, model je postao osnova za razumijevanje načina rada svih budućih računara.

Većina današnjih računarskih sistema, od mobilnih telefona do superračunara i sistema vještačke inteligencije, zasniva se na principima koje je Tjuring definisao prije gotovo jednog stoljeća.

Godine 1950. objavio je još jedan revolucionaran rad pod naslovom “Computing Machinery and Intelligence”, u kojem je postavio pitanje koje i danas dominira raspravama o umjetnoj inteligenciji: “Mogu li mašine misliti?”

U istom radu predstavio je koncept koji će kasnije postati poznat kao Tjuringov test. Ideja je bila jednostavna: ako čovjek tokom komunikacije ne može pouzdano razlikovati mašinu od drugog čovjeka, može li se reći da mašina pokazuje inteligenciju?

Više od sedamdeset godina kasnije, razvoj velikih jezičkih modela i naprednih sistema umjetne inteligencije pokazuje koliko je Tjuring bio ispred svog vremena.

Od ratnog heroja do državnog neprijatelja

Uprkos ogromnom doprinosu britanskoj ratnoj pobjedi, Tjuring je početkom pedesetih godina postao meta vlastitog pravnog sistema.

Homoseksualni odnosi između muškaraca u to vrijeme bili su kriminalizirani britanskim zakonodavstvom. Temelj za takve progone predstavljala je odredba o “gross indecency” iz Zakona o izmjenama krivičnog prava iz 1885. godine.

Godine 1952. Tjuring je policiji prijavio provalu u svoj dom. Tokom istrage otkrivena je njegova veza s mladim muškarcem Arnoldom Murrayjem. Umjesto da bude tretiran kao žrtva krivičnog djela, Tjuring je završio na optuženičkoj klupi.

Na sudu je priznao vezu i proglašen je krivim.

Britanske vlasti ponudile su mu izbor između zatvorske kazne i hormonalne terapije čiji je cilj bio smanjivanje seksualnog nagona. Odlučio se za drugu opciju.

Terapija je uključivala primjenu estrogena tokom približno godinu dana. Posljedice su bile ozbiljne: fizičke promjene, hormonalni poremećaji i značajan psihološki pritisak.

Istovremeno mu je oduzeta sigurnosna dozvola, čime je praktično isključen iz najosjetljivijih državnih istraživačkih projekata u jeku Hladnog rata.

 Smrt i kontroverze

Dana 7. juna 1954. godine Alan Tjuring pronađen je mrtav u svom domu u Wilmslowu, u blizini Manchestera. Imao je samo 41 godinu.

Istraga je zaključila da je uzrok smrti trovanje cijanidom te je donesena presuda o samoubistvu.

Pored njegovog kreveta pronađena je djelimično pojedena jabuka, što je tokom godina dovelo do brojnih spekulacija, uključujući i popularnu, ali nikada dokazanu teoriju da je upravo jabuka bila zatrovana cijanidom.

Pojedini članovi porodice i dio istraživača kasnije su dovodili u pitanje službeni zaključak, sugerirajući mogućnost nesretnog slučaja povezanog s hemijskim eksperimentima koje je Tjuring provodio kod kuće.

Ipak, većina historičara i dalje smatra da dostupni dokazi najviše upućuju na samoubistvo.

Kasno priznanje

Tek decenijama nakon njegove smrti britansko društvo počelo je preispitivati način na koji je tretiran.

Premijer Gordon Brown je 2009. godine u ime britanske vlade uputio službeno izvinjenje zbog nepravde koja mu je nanesena.

Četiri godine kasnije, 2013. godine, kraljica Elizabeta II posthumno ga je pomilovala.

Godine 2017. stupio je na snagu zakon poznat kao “Turing Law”, kojim su posthumno pomilovane hiljade muškaraca osuđenih prema istim ili sličnim zakonima.

Danas se Tjuring nalazi među najpoštovanijim ličnostima britanske historije. Njegov lik od 2021. godine krasi novčanicu od 50 funti, što predstavlja simboličan zaokret u odnosu na period kada ga je ista država tretirala kao kriminalca.

Naslijeđe koje je nadživjelo predrasude

Sudbina Alana Tjuringa ostaje snažan podsjetnik na činjenicu da društva mogu istovremeno proizvoditi izuzetna naučna dostignuća i duboke nepravde.

Čovjek koji je pomogao da se porazi nacizam, postavio temelje digitalne revolucije i među prvima razmišljao o vještačkoj inteligenciji nije stradao zbog nedostatka talenta ili doprinosa čovječanstvu. Njegov pad bio je posljedica društvenih normi i zakona koji su danas široko prepoznati kao diskriminatorni.

U vremenu kada milijarde ljudi svakodnevno koriste računare, internet i sisteme zasnovane na umjetnoj inteligenciji, Tjuringovo naslijeđe postaje sve vidljivije. Njegove ideje oblikuju savremeni svijet, dok njegova životna priča ostaje upozorenje koliko visoku cijenu pojedinci mogu platiti kada se naučni napredak ne prati napretkom ljudskih sloboda.

avaz