Odlomak iz knjige: Wolfgang Hirn, Der Tech-Krieg: China gegen USA – Und wo bleibt Europa?
23. i 24. marta 2000. čelnici vlada EU sastali su se na specijalnom samitu u Lisabonu. Prelazak milenijuma bio je dobar trenutak da se sumira stanje i, prije svega, pogleda u budućnost. Rezultat kolektivnog promišljanja bila je Lisabonska strategija. Njena ključna poruka bila je: Evropa bi do 2010. trebala prerasti u “najkonkurentniju i najdinamičniju ekonomiju svijeta zasnovanom na znanju”. To je zvučalo sjajno, zvučalo je kao novi početak i budućnost. I bilo je vrlo ambiciozno – previše ambiciozno. Deset godina kasnije, dakle 2010, Evropska komisija morala je priznati: ciljevi su jasno promašeni. Ništa strašno, onda se jednostavno napravi nova strategija s lijepim ciljevima i nazove je “Evropa 2020”.
Stalno se proglašavaju veliki ciljevi koji se ne ispunjavaju. Predsjednica Komisije Ursula von der Leyen, koja je dužnost preuzela 2019, nastavlja tu tradiciju. Njene govore prožimaju velike najave, zajedno s mnogo samohvale. Ali očigledno ne vjeruje sasvim svojim riječima, jer je u svom posljednjem govoru o stanju Unije 13. septembra 2023. najavila da će bivši šef ECB-a Mario Draghi izraditi izvještaj o budućnosti evropske konkurentnosti. Kao da nedostaje analiza o stanju u Evropi.
Dijagnoza je godinama jasna: Evropa u mnogim tehnologijama budućnosti zaostaje za SAD-om i Kinom. Što se tiče vještačke inteligencije, najbolji istraživači su u Kini i SAD-u; za čipove se strani proizvođači moraju mamiti milijardama subvencija u Evropu; u digitalizaciji evropska preduzeća ne igraju nikakvu ulogu; u svemirskoj tehnologiji nedostaje raketa-nosač. Čak i u evropskoj paradnoj grani – automobilskoj industriji – Volkswagen i drugi zaostaju za megatrendovima poput električnih i autonomnih vozila.
A ipak se Evropa može osvrnuti na dugu historiju ideja i inovacija. Evo nekoliko imena evropskih kreatora ideja u brzom pregledu: prvo su se pojavili veliki grčki mislioci, a zatim njihovi rimski pandani. Renesansa, epoha između srednjeg vijeka i novog vijeka, prepuna je velikih umjetnika, ali i imena mnogih značajnih naučnika – na primjer Galilea Galileija, Nikole Kopernika, Johannesa Keplera, Paracelsusa i Francisa Bacona. Prva industrijska revolucija počela je, kao što je rečeno, u Evropi, u Engleskoj. Prije stotinu godina Evropljani su nizali Nobelove nagrade. U prve dvije decenije nakon početka dodjele nagrade 1901. u prirodnim naukama i medicini dominirali su ponajviše Nijemci i Francuzi. Samo nekoliko imena za podsjećanje: Marie Curie, Wilhelm Conrad Röntgen, Robert Koch, Max Planck, Antoine Henri Becquerel i Albert Einstein.
Iako današnji naučnici ne dosežu ta slavna vremena, Evropa je još uvijek jaka u istraživanju, posebno u osnovnim istraživanjima. Posebno treba spomenuti dvije cijenjene “tvornice znanja” u Njemačkoj – Fraunhoferovo društvo i Društvo Maxa Plancka – ili u Francuskoj Nacionalni centar za naučno istraživanje (CNRS). Tu nastaju mnoge dobre ideje, ali često šteka u njihovoj provedbi. “Evropski paradoks” nazvala je Evropska komisija taj nesrazmjer još u svom Zelenom dokumentu o inovacijama iz 1995. godine.
U – stručnim terminom – “dolini smrti” između osnovnog istraživanja i tržišne zrelosti sahranjeno je mnogo evropskih ideja. Nedostaje poduzetničkog duha i rizičnog kapitala u privredi. Političarima nedostaje uviđanja u to kakvo je stanje u Evropi i dalekovidnosti kako izaći iz bede. Ono što ne nedostaje jest birokratija. Tu je Evropa na vrhu. Umjesto da se ističe proizvodima, EU se pokušava profilirati zakonima. Želi se predstaviti kao globalna regulatorna sila. Ponosna Ursula von der Leyen objavila je: “Evropa je postala svjetski predvodnik u građanskim pravima u digitalnom svijetu.” Evropljani pišu pravila za internet-svijet, ali nemaju poduzeća koja mogu igrati u tom svijetu. Isto je i s vještačkom inteligencijom.
Sve je to lijepo i dobro, ali kao regulator Evropa je samo posmatrač, a ne i igrač u novim tehnologijama, a to ne stvara ni radna mjesta – osim nekoliko birokratskih poslova. Guntram Wolff, ranije u briselskom think tanku Bruegel, sada direktor Njemačkog društva za vanjsku politiku (DGAP) u Berlinu, na to je primijetio: “Sudije ne dobijaju utakmice.”
Osim toga, u Evropi, a posebno u Njemačkoj, vlada određena skepsa prema tehnologiji, čak i neprijateljstvo prema njoj. Saori Dubourg – četvrt vijeka u hemijskom koncernu BASF, posljednje u upravnom odboru – retorički je upitala na SZ samitu o održivosti u Berlinu: “Imamo li (u Njemačkoj) još volje za inovacijama?” U našim sitim društvima čini se da se proširila averzija prema riziku.
Vrlo aktuelan primjer je odnos prema vještačkoj inteligenciji. Amerikanci i Kinezi su mnogo tehnološki naklonjeniji i spremniji na rizik od Evropljana. “Većina ljudi [ovdje] malo zna o vještačkoj inteligenciji. Mnogima je već i sam pojam nesimpatičan”, piše Renate Köcher, direktorica Instituta za demoskopiju Allensbach, u FAZ-u. Shodno tome, kada se raspravlja o vještačkoj inteligenciji, često prevladava skepticizam. Prilike koje vještačka inteligencija pruža, pak, manje se vide. A ipak, vještačka inteligencija može – i hoće – promijeniti naše živote, također na bolje.
(…)
Samo utrka između Kine i SAD-a?
Go je azijska društvena igra na ploči koja potječe iz Kine. Ondje je veoma popularna, ali je i veoma komplikovana – svakako mnogo komplikovanija od šaha. Zato je kompjuter još 1997. godine mogao pobijediti tadašnjeg svjetskog prvaka u šahu Garryja Kasparova. Ali da kompjuter može pobijediti najboljeg igrača Goa, mnogi stručnjaci – bilo da su ljubitelji Goa ili kompjuterski stručnjaci – smatrali su nemogućim. No Go!
Ali onda se dogodilo nemoguće: sredinom marta 2016. godine, u hotelu Four Seasons u Seulu, sukobila su se dva neobična protivnika. S jedne strane bio je tadašnji najbolji igrač Goa na svijetu, Južnokorejac Lee Sedol, a s druge AlphaGo, kompjuter koji je razvila Googleova podružnica DeepMind. Odigrano je pet partija. AlphaGo je pobijedio četiri puta. To je prije svega bila pobjeda AI-a.
Shodno tome, čuđenje je bilo veliko, a kod nekih i užas, posebno u Kini. Iako se Kina i prije bavila vještačkom inteligencijom, to je činila prilično mlako. Tema im je još bila predaleka, previše futuristička.
Ali kineska vlada brzo se oporavila od šoka i već 2017. godine predstavila “Plan za vještačku inteligenciju sljedeće generacije”. Zašto je Kina tako brzo reagovala, objašnjava Nigel Inkster, autor knjige The Great Decoupling: “Kina u AI-ju vidi revolucionarnu tehnologiju koja nudi potencijal da prestigne Zapad.”
Kina u tri faze želi – kako stoji u planu – sustići i prestići Zapad u AI-ju. Do 2020. godine željela je ući u krug inovativnih zemalja, do 2025. dosegnuti svjetski nivo u AI-ju i konačno do 2030. postati “glavni svjetski inovacijski centar za AI”. Prvi cilj je postignut, a drugom je vrlo blizu. Da bi Kina 2030. godine mogla postati svjetski centar AI-ja, nije isključeno, posebno ako se vidi s kakvom upornošću kinesko rukovodstvo promovira AI i koliko ekonomija i nauka ispunjavaju zahtjeve politike.
U ekonomiji je formiran “Nacionalni AI tim”. U početku se sastojao od četiri visokotehnološka poduzeća, od kojih je svako imalo svoj fokus. Baidu se bavi autonomnom vožnjom, Alibaba pametnim gradovima, Tencent medicinskim snimanjem, a iFlytek prepoznavanjem govora. Kasnije je dodan i SenseTime za prepoznavanje lica. U međuvremenu se u timu nalazi 15 poduzeća, od kojih je svako, kao i na početku, odgovorno za definiranu oblast; među njima su Huawei (hardver/softver), Hikvision (video percepcija), Xiaomi (pametni dom) i Yitu (vision computing). Takvu raznolikost AI poduzeća nema ni SAD, a kamoli Evropa.
Ali SAD ima velike tehnološke koncerne koji dominiraju temom AI-ja. Na čelu su giganti Google, Amazon, Facebook i Microsoft. Ta poduzeća u SAD-u su pokretači ove enabling technology. Tu se vidi i drugačiji pristup: u Kini smjer određuje država, u SAD-u koncerni. Američka vlada, međutim, prati njihove napore. Tako je 1. januara 2021. godine stupio na snagu The National AI Initiative Act. U njemu se kaže: “Misija Nacionalne AI inicijative je osigurati da SAD i dalje ima vodeću ulogu u istraživanju AI-ja i da bude svjetski lider u razvoju i korištenju pouzdane AI u javnom i privatnom sektoru.”
U SAD-u se pažljivo prati šta rade Kinezi. Kina je njihov glavni konkurent u ovoj tehnologiji, ne Evropa. To potvrđuje i Brisel. “Dok SAD i Kina pokušavaju ubrzati upotrebu AI tehnologija u javnom i privatnom sektoru, uvođenje AI unutar EU zaostaje.” Ova rečenica stoji u izvještaju Evropskog parlamenta. Posebni odbor za AI u digitalnom dobu (AIDA), koji je Evropski parlament osnovao 2020. godine, u svom je završnom izvještaju iz aprila 2022. godine izvukao poražavajući bilans: “Evropska poduzeća i vlade ulažu daleko manje u AI tehnologije od SAD-a ili Kine.”
Brojke govore jasno. U augustu 2023. godine njemačka ministrica za istraživanje Bettina Stark-Watzinger predstavila je AI akcioni plan. Do 2025. godine trebalo bi uložiti više od 1,6 milijardi eura. I Francuska se, kad je riječ o državnom novcu, kreće u sličnom rangu. Poređenja radi: kineski grad Tianđin najavio je AI investicioni fond od 16 milijardi dolara, a visokotehnološka metropola Šenzen u junu 2023. godine pokrenula je program od 15 milijardi dolara. Kineski gradovi, dakle, troše mnogo više od evropskih država. Novac nije sve, ali je koristan – u nauci, ali i u promociji start-upova.
“Globalna konkurencija izuzetno je snažna, posebno s istočnoazijske i sjevernoameričke strane”, kaže Reimund Neugebauer, bivši predsjednik Fraunhoferovog instituta. Njemačka, doduše, ima vrlo dobre preduslove u istraživanju, ali primijenjena implementacija AI u konkretne inovacije proizvoda, procesa i usluga rijetko uspijeva.
Daniel Abbou, šef Saveznog udruženja za AI, kaže za Spiegel da mu na pamet pada vrlo malo njemačkih AI start-upova koji bi se mogli nositi sa svjetskim vrhom. Govorio je o “katastrofi” takve pozicije. Da, postoji državna podrška. Ali ona je previše birokratska, previše pruska i prespora. Zatim izgovara još jednu promišljenu rečenicu: “Politika jednostavno još uvijek premalo razumije tu temu.”
Navodno je njemačka vlada ipak prepoznala taj nedostatak znanja. U proljeće 2023. godine kabinet se na zatvorenoj sjednici uputio na dodatnu nastavu iz oblasti AI.
Odlomak iz knjige: Wolfgang Hirn, Der Tech-Krieg: China gegen USA – Und wo bleibt Europa?
Priredio: Resul Mehmedović
dialogos.ba
