Političko djelovanje SPC u BiH od 1989. do 1996. godine, njen današnji uticaj u Srbiji i regionu, kao i pitanje da li je BiH u stanju mira ili primirja, neke su od tema koje otvara knjiga Edina Omerčića „Brzina mraka“.
Knjiga „Brzina mraka, Politička djelatnost Srpske pravoslavne crkve u Bosni i Hercegovini od 1989. do 1996.“ istoričara Edina Omerčića nastala je na osnovu njegove doktorske disertacije, koju je 2023. godine odbranio na Filozofskom fakultetu Sveučilišta u Zagrebu.
Knjiga je posvećena političkom djelovanju SPC i njenih predstavnika u BiH u tom periodu.
Omerčić zastupa tezu da je SPC imala značajnu ulogu – najprije u širenju srpskog nacionalizma od osamdesetih godina, potom u opravdavanju ratnog stanja i ratnih zločina – kao i da je aktivno učestvovala u nekoliko faza koje, prema američkom antropologu, prof. Gregoriju Stantonu, predstavljaju faze genocida.
Omerčić za DW objašnjava koji su njegovi ključni argumenti za tu tezu:
„Ključne argumente crpim iz javnog djelovanja te institucije. Crkvu prije svega promatram kao (nad)političku instituciju koja je, između ostalog, imala i znatnu izdavačku djelatnost, kroz koju bilježi vlastite istupe u javnosti, poslanice, apele i programe, te svojevrsne izvještaje o radu koje iznosi na uvid javnosti“, kaže Omerčić.
Dodaje da je Crkva ponudila svoju infrastrukturu i dala platformu sa koje je bilo moguće da se tzv. „događanje naroda“ prenese i na prostor SR Bosne i Hercegovine.
„Sjetimo se, na primjer, pronošenja moštiju kneza Lazara – ono se odvija paralelno sa ’događanjem naroda’“, kaže Omerčić, koji danas radi kao naučni saradnik Instituta za historiju Univerziteta u Sarajevu.
Negiranje zločina
U knjizi precizira da se njegova disertacija, između ostalog, oslanja na građu Arhiva BiH, Arhiva Republike Srpske, dokumentaciju Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju, Narodne biblioteke Srbije i Nacionalne i univerzitetske biblioteke BiH.
Dodaje da mu pristup arhivu SPC nije bio omogućen, uz obrazloženje direktora arhiva SPC da je građa iz tog perioda nesređena.
Omerčić objašnjava da je u knjizi analizirao „govore koji su uredno bilježeni u štampi Crkve te na taj način diseminirani u javnost“.
„Crkva je sa procesom negiranja zločina počinjenih nad muslimanima, Bošnjacima, pa tako i genocida, počela odmah nakon što su ti zločini bili počinjeni, percipirajući zločin kao herojski čin, pobjedu nad vjekovnim neprijateljem, svojevrsnu osvetu i okončanje događaja iz prošlosti, procesa koji nisu završeni 1389, 1804, 1875. ili 1941. godine, već su morali biti završeni na Petrovdan 1995. godine“, naglašava Omerčić.
Edin Omerčić dodaje da je Crkva ponudila svoju infrastrukturu i dala platformu sa koje je bilo moguće da se tzv. „događanje naroda“ prenese i na prostor SR Bosne i Hercegovine Foto: Una Sabljaković/DW
„Filozofija rata”
Knjiga ima sedam dijelova, u kojima autor, između ostalog, objašnjava ustavnopravni položaj BiH između 1974. i 1995. godine, zatim revitalizaciju religioznosti i proces desekularizacije u jugoistočnoj Evropi i potom analizira djelovanje SPC-a od osamdesetih godina.
To uključuje saradnju SPC, Udruženja književnika Srbije i Srpske akademije nauka i umjetnosti u promovisanju nacionalizma, djelovanje SPC u BiH od 1989. do 1992. godine, kao i njeno djelovanje u Republici Srpskoj.
U sedmom poglavlju naslovljenom „Filozofija rata”, podsjeća da je, prema Stantonu, negiranje zločina poslednja faza genocida.
„SPC je bila jedna od institucija koja je prećutkivala, minimizirala i negirala zločine koje su počinile snage JNA u okviru tzv. srpske republike u BiH“, piše Omerčić u svojoj knjizi.
„Uloga patrijarha Pavla čeka istraživače“
Na promociji nedavno održanoj u Beogradu su, pored autora, učestvovali i teolog Vukašin Milićević i politikolog Ivan Ejub Kostić, a razgovor je moderirao istoričar Milivoj Bešlin.
U knjizi se među predstavnicima SPC pominje i patrijarh Pavle. Podsjećajući na njegove javne nastupe, Omerčić ocjenjuje da je „dolaskom na čelo SPC 1990. godine patrijarh Pavle dao novi impuls dehumanizaciji drugog i da je ta faza genocida postala dio srpskog nacionalnog programa“.
Bešlin, međutim, za DW o tome daje nešto blažu ocjenu.
„Nije sporno u istoriografiji da je SPC imala vrlo destruktivnu ulogu u rasprostiranju nacionalizma, normalizaciji ratnih narativa i širenju mržnje“, kaže Bešlin, ali i dodaje da uloga patrijarha Pavla „tek čeka svoje temeljne istraživače“.
„Ta uloga je svakako bila kontroverzna i nije bila jednodimenzionalna. On je pratio dominantnu struju u SPC kad su u pitanju ratni narativi, ali imao je i kritičke izjave o velikoj Srbiji“, objašnjava taj istoričar.
Na pitanje da li su, uprkos odgovornosti SPC-a za ratove devedesetih, postojale i drugačije struje u njenim okvirima, Bešlin naglašava da je SPC bila „pluralnija nego danas“.
„Različite struje, kako kažete, postojale su prema raznim kriterijumima. Ali činjenica je da je u odnosu prema ratu i velikosrpskom projektu vladalo vrlo unisono mišljenje, bez mnogo protivljenja dominantnim idejama“, ocjenjuje Bešlin.
SPC danas – „Gdje nas to može dovesti“?
Danas je, ocjenjuje Bešlin, SPC u Srbiji „političko-propagandna ustanova i produžena ruka Vučićevog režima“.
„Njena uloga i u Srbiji i u regionu dominantno je politička. Razlikuje se samo funkcija: u Srbiji je glavni cilj učvršćenje režima i podrška njemu, dok u regionu služi kao jedina prekogranična institucija Srbije u destabilizaciji susjednih država“, kaže Bešlin.
Kada je riječ o djelovanju SPC u BiH, Omerčić je takođe veoma kritičan.
„Nakon što se pojavio snimak na kojem netom ustoličeni patrijarh srpski gospodin Porfirije govori Miloradu Dodiku, koji je tada obavljao funkciju predsjedavajućeg Predsjedništva BiH, da mu se nikako ne može obraćati sa ’predsjedniče’, budući da je on, Dodik, ’predsjednik ničega’, nemam nikakve potrebe ni želje da pratim djelovanje te institucije.“
Omerčić zaključuje da je „jasno je da vjerski poglavar SPC negira međunarodni pravni subjektivitet BiH“. „Gdje nas to može dovesti“, pita se.
„Nije gotovo”
Na promociji knjige Omerčić je rekao da „nije gotovo“ – želeći da kaže da rat nije završen i da se BiH nalazi u vrsti primirja. Čija je ključna odgovornost za to?
Omerčić ocjenjuje da su „bosanskohercegovačke političke klase nastavile započete procese razbijanja BiH, uništavanja njenih državnih institucija i kršenja međunarodnog prava“.
„S druge strane, nastavile su sa neodgovornim politikama prema izgradnji, jačanju i učvršćivanju tih istih institucija. Odgovornost imaju i birači, ali i ljudi koji učestvuju u vlasti.“
Za Bešlina „odgovornost snose intelektualne i političke elite koje se nisu odrekle ideoloških koncepata na kojima je nastao rat“.
„Odgovornost je i na društvima i građanima koji takve političare biraju i daju im legitimitet.“
Da li istraživanja poput Omerčićevog i rasprave o njegovim tezama mogu doprinijeti utvrđivanju istine i na to da se iz faze primirja uđe u fazu mira?
„Istoriografija je kritička disciplina i autonomna nauka koja bi trebalo da bude lišena pragmatičnih funkcija. Njena jedina uloga je saznavanje i razumijevanje prošlosti. Ako će to dalje imati neke pozitivne posljedice, utoliko bolje, ali to nije uloga istoričara“, zaključuje za DW Milivoj Bešlin.
dw.com
Promocija knjige “Brzina mraka” u Beogradu Foto: Una Sabljaković/DW
