Između religije, države i ekonomije: kritički i stručni osvrt na Kuruovu interpretaciju muslimanskog razvoja
Ahmet T. Kuru, Islam, autoritarizam i nerazvijenost: globalna i historijska usporedba
Izdavač: Udruženje građana “Multi”, Tuzla, 2022.
Knjiga Islam, autoritarizam i nerazvijenost Ahmeta T. Kurua predstavlja jedno od značajnijih savremenih djela koje nastoji ponuditi sistematsko i teorijski utemeljeno objašnjenje društveno-političke i ekonomske stagnacije u velikom dijelu muslimanskog svijeta. Autor ovom pitanju pristupa interdisciplinarno, kombinirajući historijsku, političku i ekonomsku analizu, uz jasno distanciranje od redukcionističkih pristupa koji uzroke nerazvijenosti svode ili na islam kao religiju ili isključivo na vanjske faktore poput kolonijalizma. Kuru razvija složeniji analitički okvir u kojem se naglasak stavlja na historijski oblikovane odnose između vjerskih, političkih i društveno-ekonomskih aktera, nastojeći objasniti kako su određene institucionalne konfiguracije dugoročno utjecale na razvoj muslimanskih društava.
Osnovna teza autora jeste da ključni uzrok dugoročne stagnacije muslimanskih društava nije ni islam kao religijski sistem niti isključivo vanjski utjecaji, već historijski uspostavljen savez između uleme i državne vlasti, koji je od 11. stoljeća postepeno marginalizirao nezavisne intelektualce i ekonomsku buržoaziju. Autor pokazuje da je u ranijim periodima islamske civilizacije, posebno između 8. i 11. stoljeća, postojao drugačiji društveni model u kojem su učenjaci djelovali relativno nezavisno od države, često finansirani kroz trgovinu i privatne izvore. Takav kontekst omogućio je značajan razvoj nauke, filozofije i ekonomije. Međutim, institucionalne transformacije u seldžučkom periodu dovele su do integracije uleme u državni aparat, čime je stvoren dugotrajan obrazac političko-religijskog saveza.
Glavne argumente za takvo stanje Kuru vidi u tri dimenzije: epistemološkoj, političkoj i ekonomskoj. Kuru posebnu pažnju posvećuje epistemološkim posljedicama dominacije uleme. Uspostavljanje hijerarhijskog sistema znanja, u kojem primat imaju tekstualni izvori i tradicionalni autoriteti, dovelo je do potiskivanja racionalnog i kritičkog mišljenja. Time su ograničene mogućnosti reinterpretacije i intelektualne inovacije, što je dugoročno oslabilo razvoj dinamične intelektualne scene u muslimanskim društvima.
Na političkom planu, savez uleme i države omogućio je legitimizaciju autoritarnih režima. Ulema je osiguravala religijski legitimitet vlasti, dok je država štitila institucionalni položaj vjerskih autoriteta. Pri tome, sam autor pokazuje da ovaj odnos nije bio jednostrano nametnut, već recipročan i institucionalno ukorijenjen, što dodatno komplikuje njegovo normativno vrednovanje i zahtijeva oprez pri njegovom jednoznačnom tumačenju. Ovaj model, uz određene transformacije, opstao je i u savremenim političkim sistemima, uključujući i sekularne režime koji su u određenim kontekstima instrumentalizirali religiju. Autor pritom pokazuje da ni islamistički ni sekularistički projekti nisu uspjeli prevazići ovaj obrazac, već su ga u različitim formama reproducirali.
U ekonomskoj sferi, Kuru naglašava odsustvo snažne i nezavisne buržoazije kao ključnu prepreku razvoju. Autor pokazuje da ni reforme 19. stoljeća, uprkos modernizacijskim nastojanjima, nisu uspjele dovesti muslimanska društva do nivoa zapadnoevropskog razvoja, prije svega zbog jačanja državnih monopola i ograničavanja privatne inicijative. Nedostatak domaće buržoazije ograničio je ekonomsko stvaralaštvo, inovacije i razvoj konkurentnih tržišnih struktura. Ovaj problem dodatno je produbljen u kontekstu rentijerskih ekonomija, gdje su prihodi od prirodnih resursa omogućili opstojnost neproduktivnih političkih elita i smanjili potrebu za strukturnim ekonomskim reformama.
Jedan od najznačajnijih doprinosa knjige jeste i komparativna historijska analiza razvoja muslimanskih i zapadnoevropskih društava. Kuru pokazuje da razlike između ova dva civilizacijska prostora nisu inherentne, već rezultat različitih historijskih procesa. Dok su muslimanska društva nakon 11. stoljeća razvijala model dominacije religijsko-vojnih elita i centralizirane države, Zapadna Evropa je postupno razvijala institucionalno razdvajanje crkve i države, jačanje trgovačke klase i razvoj univerziteta. Ove transformacije omogućile su stvaranje uslova za ekonomski i intelektualni procvat tokom renesanse i kasnijih epoha.
Iako je Kuruova analiza teorijski koherentna i u velikoj mjeri empirijski utemeljena, određeni aspekti zahtijevaju dodatnu problematizaciju i nijansiranje, posebno u pogledu tumačenja uloge vakufa u njihovom ekonomskom razvoju. Autor ukazuje na to da su vakufi, zbog svoje pravne rigidnosti i ograničene adaptivnosti, u određenim historijskim kontekstima doprinijeli ekonomskoj neefikasnosti, ograničili akumulaciju kapitala te, prema njegovom tumačenju, smanjili mogućnosti razvoja složenijih tržišnih i partnerskih ekonomskih struktura. S tim u vezi, s određenim aspektima ovakvog pristupa moguće je i složiti se, posebno kada se ima u vidu kasnija institucionalna rigidnost vakufa i njihova ograničena sposobnost prilagodbe promijenjenim ekonomskim okolnostima.
Međutim, takvo tumačenje ostaje djelimično reducirano ukoliko se ne uzme u obzir širi historijski i institucionalni okvir u kojem su vakufi djelovali. Naime, u ranijim fazama islamske civilizacije, vakufi su predstavljali jedan od najvažnijih mehanizama društvene autonomije, omogućavajući mobilizaciju resursa, razvoj urbanih sredina te finansiranje obrazovnih, zdravstvenih i socijalnih institucija izvan direktne kontrole države. U tom smislu, oni su u određenoj mjeri nadomještali odsustvo razvijenih korporativnih i tržišnih struktura, a ne nužno djelovali kao prepreka njihovom razvoju.
Posebno se problematičnom može smatrati autorova tvrdnja da su bogati trgovci vakuf koristili primarno kao sredstvo zaštite imovine od moguće državne konfiskacije. Iako se ne može u potpunosti isključiti da je i takav motiv u pojedinim slučajevima postojao, njegovo generaliziranje zanemaruje širi religijski, društveni i pravni kontekst u kojem je institucija vakufa djelovala. Vakuf je, prije svega, normativno utemeljen čin trajnog dobra, duboko ukorijenjen u islamskoj pravnoj i etičkoj tradiciji, te ga nije moguće svesti na puki mehanizam zaštite privatnog kapitala. Stoga se može argumentirati da problem nije bio u samoj instituciji vakufa, već u njenoj kasnijoj institucionalnoj rigidnosti i u širem političko-pravnom kontekstu obilježenom centralizacijom države i ograničavanjem društvene autonomije. Nedostatak institucionalnih inovacija koje bi omogućile transformaciju vakufa u fleksibilnije ekonomske forme dodatno je produbio ovaj problem. Uprkos navedenim primjedbama, ovakva problematizacija ne umanjuje ukupnu analitičku vrijednost Kuruove studije, već prije ukazuje na složenost pitanja koje autor razmatra.
Knjiga Ahmeta T. Kurua predstavlja značajan doprinos savremenim raspravama o uzrocima autoritarizma i nerazvijenosti u muslimanskom svijetu. Njena osnovna vrijednost ogleda se u odbacivanju pojednostavljenih objašnjenja i u nastojanju da se ponudi historijski utemeljena, višedimenzionalna analiza koja povezuje političke, ekonomske i intelektualne procese. Autorova završna poruka, da bez snažnih i nezavisnih intelektualaca i ekonomski autonomne buržoazije nema održivog društvenog napretka, ostaje posebno relevantna u savremenom kontekstu. Istovremeno, kritičko razmatranje njegovih teza pokazuje da historijsko iskustvo muslimanskih društava zahtijeva dodatnu analitičku diferencijaciju i pažljivo razmatranje institucionalnih specifičnosti. U tom smislu, Kuruova studija ne predstavlja konačan odgovor, već važan i poticajan okvir za dalja istraživanja odnosa između religije, države i ekonomije u muslimanskom svijetu.
Piše: dr. Senaid Zajimović
dialogos.ba
