“Dan bez noći i noć bez dana”, Rado Dimitrijević – Povijest samoubica

“Dan bez noći i noć bez dana”, Rado Dimitrijević, Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, 2014.

(PIŠE: Đorđe KRAJIŠNIK – Oslobođenje)

Roman “Dan bez noći i noć bez dana” pisca Rade Dimitrijevića pokušaj je da se u romanesknu odoru zaogrne život Branka Ćopića. I to prije svega onaj život neposredno prije Ćopićevog samoubistvenog skoka sa Savskog mosta u Beogradu. Tema je nesumnjivo potentna za romanopisanje imamo li na umu sve što se odnosi na Ćopićeve životne i intelektualne komplikacije. Koje su ga, u to nema sumnje, tokom godina na poseban način oblikovale, te učinile od njega pisca koji jeste bio kontroverzna ličnost. Naravno, pod time mislim, prije svega, da je bio ličnost koja, bez obzira na to kako se to u prvom planu činilo, iskače iz svake šematike. Pisca pod teretom toga da je dječiji, satiričar prokazan kao opasan po sistem, ali ipak pušten da se bavi pisanjem, morao je doživjeti neka psihološka napuknuća koja su ostavila dubok trag u njegovoj ličnosti. Taj segment svakako predstavlja plodno čvorište za umjetničko bavljenje Ćopićem. Dodamo li tome neminovno tragično skončanje koje je ovaj pisac doživio, onda nam se u prostoru literature otvara niz mogućnosti za oblikovanje snažne priče. Svi elementi su gotovo nadohvat ruke, ovisi sada samo šta je pisac kadar od toga prepoznati i kako to uspješno uobličiti.

Romansirana biografija

Uopšte uzevši, izuzetno je zanimljivo umjetničko stvaranje koje se na taj način bavi znamenitim ličnostima. Jer prostori života ostavljaju toliko mnogo mogućnosti da se ispriča priča, da pred nama “uskrsnu” istinski književni junaci, koji se odvajaju od ličnosti samog istorijskog subjekta, koji je inicijalan da bi priča uopšte bila moguća. To je, sa druge strane, i mač sa dvije oštrice, jer na taj način pristupiti nekom piscu ni najmanje nije jednostavno. Na tom putu brojne su mogućnosti upadanja u kontradikcije, jer kako naći pomirenje za ono što je faktografija i činjenica piščevog života, sa onim što je pogled trećeg lica? Naizgled se to pitanje doima lako rješivim. Pa to je književnost, reći će neki znalac, potrebno je samo prepustiti se priči, ne obazirati se na ta prelivanja. Jasno, ali to je posao koji iziskuje veoma istančan osjećaj za miksturu onoga što je početna tema pisanja, te onoga što je imaginacija pisca koji nastoji ispisati umjetničku pripovijest o nekoj sada već istorijskoj ličnosti. Jedna mogućnost u tom pogledu jeste ispisati romansiranu biografiju koja će se kretati od početne tačke života do njegovog kraja, baveći se svim onim segmentima koji su bili lomni trenuci tog života. Tačnije, obrađujući sve one rukavce životne stihije koji su od pisca ili neke druge značajne ličnosti učinili ono što on iz udaljene perspektive vremena danas znači. Na taj način dolazimo do jednog pregleda života, koji, naravno, sam po sebi može iz anegdotalnog preći u ono što je fikcija i tako doseći umjetnički prostor. Sa druge strane, moguće je ispisati priču koja je posve lišena biografskih detalja nekog pisca, ali ipak jeste priča o njemu. Zanimljiv primjer toga u našoj književnosti, recimo, jeste priča “Dug” Danila Kiša, u kojoj ovaj pisac piše o predsmrtnim Andrićevim časovima. Samo je, dakle, važno uhvatiti književno potentne segmente jedne ličnosti, pa bila ona i istorijski utemeljena kao u ovom slučaju, sve ostalo je vještina pletenja priče.

“Dan bez noći i noć bez dana” je u tom pogledu veoma zanimljivo strukturiran roman. Dimitrijević svoju priču odvaja od onoga što je Ćopićeva biografija u pravom smislu te riječi. Naravno, on ne lišava svoj rukopis nekih međaša Ćopićevog stvarnog života, koji su mu potrebni da bi razvukao platno priče na razboje, ali se u razvoju priče tih biografskih segmenata posve oslobađa i ulazi u prostor čiste fikcije. Cijela priča počinje onoga trenutka kada narator, pisac koji putuje, slučajno na autobuskoj stanici u ranim jutarnjim časovima sretne nepoznatu staricu. Ona ga zapričava, pripovijeda mu o Branku, o njemu samom i njegovom putu, on u čudu pokušava da je otjera kao priviđenje, ali mu, dok se pokušava riješiti starice, autobus kojim je trebao nastaviti svoj put bježi. Jutrom saznaje da je autobus doživio tešku saobraćajnu nesreću i da su svi putnici u njemu stradali. Sve što se od tog momenta dešava u romanu jeste niz isprepletenih rukavaca priče kojima se kroz samog naratora, lik pisca na putovanju, staricu koju je sreo i lik Branka Ćopića, nastoji ispripovijedati ono što je Ćopića nagnalo na samoubistveni skok. Ispripovijedani su lični susreti starice i Branka, njegova nikad prežaljena ljubav, sistem koji ga nastoji uništiti, sjećanja na djetinjstvo kao izvor sveg dobra u životu, ali i priča o starici koja živi na rubu egzistencije, koja kopa po smetljištu i živi kao sjena. Ono što je takođe važan segment ovog romana, u kojem je Ćopićevo samoubistvo lajtmotivsko, jeste činjenica da on pokušava istražiti prostore samoubilačkih namjera čovjeka. Nije stoga slučajno što Rado Dimitrijević u ovo “istraživanje” Ćopićeve skrhane ličnosti uvodi umobolničke dane Petra Kočića, kao i druge likove čiji je suicidalni životni usud upisna u svaki njihov korak. Samo se čeka kada će nastupiti posljednja scena u tom već unaprijed poznatom činu. Preplićući više narativnih perspektiva, pisac stvara koloplet samoubilačkog viđenja svijeta, koji svjedoći o strahotnom teretu samog života.

Pritisci na Branka

Na nivou sižejne gradnje i smjenjivanja perspektiva, Dimitrijević je uspio napraviti prilično uspjelu romanesknu tvorevinu. Variranjem glasova koji pripovijedaju – bilo da je to sam Branko Ćopić ili umjesto njega “govori” neki “njegov” rukopis umetnut kao epizoda u roman, ili da je to pismo koje sama starica ostavlja liku pisca koji putuje – postignuta je dinamika koja ovaj roman čupa iz dosade hroničarskog pripovijedanja. Ono što ipak nedostaje romanu “Dan bez noći i noć bez dana”, jeste uzlet ka drugačijem poniranju u Ćopićevu ličnost, svojevrsna incidentnost u njenom tretiranju. Šta pod time podrazumijevam? Svi segmenti za gradnju takvog romana ovdje su bili prisutni; i Ćopićevi sukobi sa sistemom, i neprežaljeni gubitak iz mladosti, i rastrganost između sjećanja i života, ali ipak Dimitrijević ne uspijeva preovladati patetiku i toplu priču o Branku kao čovjeku i piscu. Nisu ti segmenti sami po sebi problematični, ali u kreiranju ovakvog romana jesu ostali na nivou skice koja Branka Ćopića ostavlja tamo gdje već dugo tavori kao neki lutak bacan grmečkim vjetrovima. A tavori u raznježenom i toplom ozračju “Ježeve kućice”.

Ćopić je, uz svu simpatiju spram Ježurke Ježić, pisac koji je zahvatio mnogo dublje u niz presudnih tema iz naše povijesne, ali i sadašnje stihije. Roman je mogao, budući da Dimitrijević očito ima znanja da postavi priču, dovesti do paroksizma Ćopićevu ličnost, preciznije, osvijetliti njenu psihologiju, propitati njene refleksije na sadašnjost, da bi konačno to rasprsnuće i skok na beton ispod mosta bili iskristalisani u jednu snažnu tragediju, koja je univerzalna za čovjeka. Tada bi i insistiranje na udbaškom teroru, ali i drugi pritisci koje je ovaj pisac trpio, bili literarno mnogo svrsishodniji i dojmljiviji.