Tokom agresije na Bosnu i Hercegovinu 1992–1995. godine, dijelovi hijerarhije Srpske pravoslavne crkve (SPC) nisu djelovali kao neutralna vjerska institucija, već su u nizu slučajeva aktivno legitimirali i ideološki podržavali zločinački projekt etničkog čišćenja. Brojni pravoslavni sveštenici su javno blagosiljali paravojne formacije, dočekivali ruske dobrovoljce, prisustvovali ispraćajima jedinica koje su kasnije počinile masovne zločine, te davali teološko i „svetopisamsko“ opravdanje nasilju nad nesrbima. Takvo ponašanje nije bilo marginalno, već je predstavljalo sistemsku simbiozu religije i velikodržavne politike, u kojoj je crkva postala produžena ruka ratne propagande i etnonacionalne mobilizacije. Posljedica toga bila je duboka kompromitacija vjerske misije pravoslavlja u Bosni i Hercegovini, jer je vjera instrumentalizirana kao sredstvo rata, a ne kao poruka mira.
Ta uloga nije nestala s krajem rata. Naprotiv, SPC danas igra ključnu političku funkciju u očuvanju autoritarnog poretka u Srbiji, posebno kroz otvorenu ili prešutnu podršku režimu Aleksandra Vučića. Crkveni vrh učestvuje u proizvodnji narativa o „ugroženom srpstvu“, relativizaciji ratnih zločina, implementaciji ruske agende, negiranju genocida u Srebrenici i održavanju permanentne mobilizacije straha. U zamjenu za političku lojalnost, SPC dobija povlašten status, imovinu, uticaj u obrazovanju i simboličku moć, čime se dodatno briše granica između crkve i države. Umjesto da bude korektiv vlasti, crkva postaje stub režima, učvršćujući autoritarizam i blokirajući suočavanje s prošlošću.
U tom kontekstu, pravoslavni vjernici u Bosni i Hercegovini ostaju taoci jedne institucije koja ih ne doživljava kao vjernike, već kao etnički resurs u širem političkom projektu. Pravoslavlje u Bosni i Hercegovini svedeno je na identitetski marker lojalnosti Beogradu, a ne na duhovnu praksu ukorijenjenu u bosanskohercegovački društveni prostor. Zbog toga je legitimno i nužno postaviti pitanje: zašto pravoslavni vjernici u Bosni i Hercegovini ne bi imali vlastitu crkvu, koja bi bila istinski vjerska, lokalna, depolitizirana i oslobođena kriminalno-političkih veza?
Formiranje autentične bosanske pravoslavne crkve ne bi bilo napad na pravoslavlje, već upravo suprotno njegov povratak izvornim vrijednostima. Takva crkva bi služila vjernicima, a ne režimima, propovijedala vjeru, a ne mržnju i bila dio bosanskohercegovačkog društva, a ne instrument tuđih političkih projekata. Pravi pravoslavni vjernici u Bosni i Hercegovini ne zaslužuju crkvu koja relativizira zločine i proizvodi političku lojalnost, već crkvu koja će biti duhovna zajednica, a ne kriminalno-politička organizacija.
Fikret Mehović
magazinplus.eu
