Kraj ere zapadnih intervencija ili nova faza globalne dominacije pod drugim imenom
Izjava američkog predsjednika Trumpa da “SAD više neće držati lekcije drugim državama“ u stilu da je epoha zapadnih intervencija završena u političko-strateškom smislu ne znači stvarni kraj uticaja Zapada, već najavljuje transformaciju metoda hegemonije u novom geopolitičkom kontekstu. Naizgled kao najava kraja jedne ere, ova tvrdnja je u stvarnosti indikator ulaska u sofisticiraniju fazu globalnog djelovanja, posebno Sjedinjenih Američkih Država, koje prilagođavaju svoje pristupe uslovima multipolarnog svijeta, u kojem se direktna vojna intervencija više ne percipira kao legitimna, efikasna ni održiva.
Historijski gledano, Zapad jeostvarivao svoju globalnu dominaciju kroz oružane intervencije, obojene revolucije, instaliranje režima, sankcije, međunarodne finansijske instrumente, ali i direktne vojne operacije. Te intervencije, iako formalno vođene iz humanitarnih, demokratskih ili sigurnosnih razloga, bile su u suštini političko-ekonomski projekti kontrole resursa, tržišta i geostrateških tačaka. Ako bi takve operacije zaista prestale, Zapad bi izgubio jedan od ključnih instrumenata ostvarivanja interesa, što je u strateškom, ali i ekonomskom smislu neprihvatljivo.Upravo zato se ne radi o povlačenju, već o evoluciji imperijalne taktike. U eri informacionog ratovanja, sajber dominacije, ekonomskog pritiska i tehnologije, Zapad i njihovi saveznici sve više zamjenjuju vidljive oblike intervencije (vojna prisustva, okupacije, otvorene prijetnje) sa modelima dubinske infiltracije, korištenjem lokalnih struktura vlasti, nevladinog sektora, digitalnih platformi i kontrole narativa putem globalnih medija i tehnoloških giganata.
Zamjena “pendreka” (militarizovanog uplitanja) “komercijalnim digitalnim nadzorom i političkom kooptacijom” postaje nova norma. Time se formira podatkovni imperijalizam, u kojem korporacije pod zapadnom kontrolom (npr. Big Tech) postaju instrumenti geopolitičke moći. Pored toga, globalne finansijske institucije (MMF, Svjetska banka), trgovački režimi i sigurnosni savezi poput NATO-a nastavljaju biti okosnice nevidljive intervencije.Dakle, kraj “miješanja” Zapada u poslove drugih zemalja nije stvarna opcija. Umjesto toga, ono što gledamo je reinterpretacija koncepta dominacije manje agresivna u formi, ali možda jednako destabilizirajuća po efektu. Iz perspektive Washingtona, održavanje globalnog poretka u kojem SAD zadržavaju primat, nije samo pitanje moći već egzistencijalna potreba čitavog političko-ekonomskog sistema koji se oslanja na međunarodnu projekciju uticaja.
Izjava da je era zapadnih intervencija završena može djelovati kao oslobađajuća poruka državama globalnog Juga, ali je u suštini samo retorički manevar. Prava promjena nije kraj dominacije već njena profesionalizacija, decentralizacija i digitalizacija, gdje moć ne dolazi više iz aviona i tenkova, već kroz kod, kapital i kontrolu narativa.U analizama i internim izvještajima koji su kružili među zapadnim diplomatama, naročito tokom perioda redefiniranja odnosa nakon Hladnog rata i dešavanja na Bliskom istoku, često se mogla čuti formulacija iako rijetko javno izrečena da su “pojedine zemlje i čitavi regioni, zbog svog geostrateškog položaja i prirodnih bogatstava, previše važni da bi se prepustili isključivo njihovim narodima da ih vode”. Ova tvrdnja, duboko ukorijenjena u realpolitičkom pogledu na međunarodne odnose, implicira da su suverenitet i samouprava podložni ograničenjima kada određeni prostor ima ključni geopolitički značaj.Izjava koju je izrekao jedan visioki zapadni diplomat prošle sedmice da je Bliski istok „gozbeni stol – ili si za stolom, ili na jelovniku“ odražava realpolitičku logiku međunarodnih odnosa u kojoj moć, geostrateški položaj i savezništva određuju sudbinu država. One koje nemaju kapacitete da utiču na globalne procese, niti su dio strateških saveza, često postaju objekti tuđe volje, a ne subjekti odlučivanja. U takvom poretku, o tome ko će „sjediti za stolom“ odlučuju velike sile, na osnovu interesa, a ne pravde, pa se i cijeli regioni od Bliskog istoka do Balkana nalaze u konstantnoj borbi da ne postanu „na jelovniku“ geopolitičkih igara.
Piše: Fikret MEHOVIĆ (doktorant na FPN UNSA, Sigurnosne i mirovne studije)
magazinplus.eu
