Ratovi ne izbijaju zbog ličnih pravnih problema političara, kompromitirajućih fajlova ili unutrašnjih skandala pojedinaca. U savremenoj geopolitičkoj praksi, rat predstavlja krajnji oblik političke odluke, radikalan zaokret koji nastupa onda kada se procijeni da su svi drugi instrumenti moći iscrpljeni i da se strateški ciljevi mogu ostvariti isključivo upotrebom sile. Takve odluke uvijek proizlaze iz dugoročnih procjena odnosa snaga, a ne iz dnevno-političkih narativa koji se često plasiraju javnosti.Još od ubistva Qasem Soleimani u Iraku bilo je jasno da ulazimo u novu fazu konflikta na Bliskom istoku. Taj događaj nije bio izolovan incident, već signal duboke promjene u pristupu Sjedinjenih Američkih Država prema Iranu i širem regionalnom poretku. Paralelno s tim, režim Bashar al-Assad, uz podršku svojih saveznika, prilagođavao je vlastitu strategiju novim okolnostima, svjestan da slijedi period redefinisanja odnosa moći.
Pripreme za širi geopolitički obračun nisu započele jučer. One su trajale godinama, kroz vojno pozicioniranje, jačanje savezništava i testiranje granica protivnika, a dodatni zamah dobile su s povratkom Donald Trump na političku scenu. U tom kontekstu, postaje sve izvjesnije da se pritisak na Iran neće zaustaviti parcijalnim udarima, već da će trajati sve dok ne dođe do suštinske transformacije režima ili njegove potpune zamjene.Međutim, ključno pitanje nije samo ishod tog procesa, već šta dolazi nakon njega. Upravo tu počinje šira geopolitička priča jer potencijalni kolaps ili transformacija Irana ne bi predstavljali kraj jedne krize, već početak nove faze globalnog preslagivanja odnosa moći.
Kolaps režima u Iranune bi predstavljao samo regionalni potres, već bi pokrenuo duboku rekonstrukciju geopolitičkih odnosa od Bliskog istoka do Centralne Azije. U takvom scenariju, jedno od ključnih pitanja jeste da li bi Rusija pokušala nadoknaditi gubitak strateškog partnera kroz agresivnije djelovanje na Južnom Kavkazu, sa fokusom na Azerbejdžan.
Gubitak Irana za Moskvu značio bi urušavanje važnog geopolitičkog oslonca kako u vojno-sigurnosnoj koordinaciji, tako i u energetskim i transportnim pravcima koji zaobilaze zapadne sankcije. Time bi Rusija ostala bez ključne tačke projekcije moći prema Bliskom istoku, što bi je gotovo nužno usmjerilo ka traženju kompenzacije u susjednim regijama od strateškog značaja.U tom kontekstu, Azerbejdžan se pojavljuje kao jedna od najosjetljivijih tačaka. Njegova uloga u izvozu gasa prema Evropskoj uniji, kroz Južni gasni koridor, daje mu izuzetnu geopolitičku težinu. Kontrola energetskih pravaca danas znači i kontrolu političkog uticaja, a Azerbejdžan predstavlja jedan od rijetkih alternativnih pravaca koji smanjuju evropsku zavisnost od ruskih energenata.U scenariju dugotrajnog iscrpljivanja Rusije u Ukrajini, ovakav razvoj događaja mogao bi dodatno suziti njen strateški manevarski prostor, što bi objektivno povećalo vjerovatnoću da Moskva traži brzu stabilizaciju ili “zamrzavanje” ukrajinskog fronta, kako bi oslobodila preostale političke, obavještajne i vojne kapacitete za djelovanje na Južnom Kavkazu. U tom smislu, Azerbejdžan bi se mogao pojaviti kao prioritetna tačka redistribucije ruske pažnje i resursa, upravo zbog njegove energetske i tranzitne uloge prema Evropi.
Njegov značaj dodatno se povećava zbog geografske pozicije kao most između Kaspijskog bazena, Centralne Azije i Evrope. Upravo preko Azerbejdžana potencijalno se usmjeravaju budući tokovi gasa i robe iz Turkmenistana i Kazahstana prema Zapadu, čime ova država prerasta u ključni čvor nove euroazijske infrastrukture.U takvim okolnostima, za razliku od ranijih procjena, scenarij direktnijeg ruskog djelovanja prema Azerbejdžanu postaje znatno vjerovatniji. Gubitak Irana bi za Moskvu značio strateški šok koji bi zahtijevao brzu i odlučnu kompenzaciju uticaja. Upravo u takvim momentima, velike sile historijski pribjegavaju rizičnijim potezima kako bi spriječile daljnje geopolitičko potiskivanje.U slučaju vakuuma moći nakon pada Irana, Rusija bi mogla procijeniti da je prozor djelovanja ograničen i da se strateški interesi moraju zaštititi prije nego što Zapad i regionalni akteri dodatno konsoliduju svoje pozicije.
Takvo djelovanje ne mora nužno imati formu klasične invazije velikih razmjera, već može uključivati kombinaciju ograničenih vojnih operacija, pritiska kroz sigurnosne strukture, destabilizaciju unutrašnjih prilika i kontrolu ključnih infrastrukturnih tačaka. Cilj takvog pristupa bio bi uspostavljanje odlučujućeg uticaja nad energetskim i transportnim koridorima bez dugotrajne okupacije.
Pad Irana dodatno bi otvorio prostor za redefinisanje odnosa u Centralnoj Aziji. Države poput Turkmenistana i Kazahstana već traže alternativne pravce za izvoz energenata koji zaobilaze Rusiju, a ti pravci u velikoj mjeri zavise upravo od stabilnosti Azerbejdžana. U tom smislu, svaka destabilizacija ove zemlje imala bi direktne posljedice po energetsku sigurnost Evrope i stratešku autonomiju država Centralne Azije.Azerbejdžan se u ovom scenariju pojavljuje kao ključna tačka sukoba interesa velikih sila. Upravo zato, procjena da je direktno ili indirektno rusko djelovanje prema ovoj zemlji visoko vjerovatno više ne djeluje kao spekulacija, već kao realna sigurnosna projekcija u slučaju urušavanja iranskog režima. U takvim okolnostima, Južni Kavkaz bi mogao postati sljedeće veliko žarište geopolitičke konfrontacije, sa posljedicama koje daleko nadilaze regionalne okvire.
Fikret Mehović
magazinplus.eu
