Potencijalni građanski rat u Iranu gotovo sigurno ne bi započeo klasičnom pobunom protiv države, nego kroz fazu političkog kolapsa u kojoj centralna vlast gubi monopol nad sigurnosnim aparatima. Iranski sistem vlasti oslanja se na paralelnu strukturu moći: regularne državne institucije s jedne strane i ideološki sigurnosni aparat s druge. Ključnu ulogu u tom sistemu ima Revolucionarna garda (IRGC), koja funkcioniše kao vojna, politička i ekonomska sila istovremeno. Odnos između regularne vojske, policije i IRGC‑a presudan je u scenariju ozbiljne političke krize.
U proteklim danima izraelski i američki zračni udari gađali su iranske sigurnosne objekte, uključujući policijske stanice i komande IRGC‑a, posebno u regijama gdje žive manjinske zajednice poput Ahwazi Arapa u Khuzestanu, koji su većinski stanovnici područja s najvećim naftnim i plinskim rezervama, te Baludži i Kurdi u zapadnim i južnim provincijama. Takvi udari oslabljuju kontrolu centralne vlasti nad ključnim resursima i stvaraju prostor za regionalne mobilizacije i potencijalni otpor centralnoj vladi.U tom kontekstu često se pominje navodna nova američka strategija naoružavanja kurdskih snaga unutar Irana. Takve tvrdnje nisu precizne jer Sjedinjene Države i druge službe održavaju dugoročne kontakte s kurdskim borbenim formacijama već više od četiri decenije, te su upravo kurdsku narodnu miliciju, jednu od najbolje obučenih i naoružanih nezavisnih snaga u regionu, opremale i obučavale kroz različite programe vojne pomoći i obavještajne saradnje. Taj „dobrovoljni borbeni korpus“ kurdskih snaga predstavlja značajnu faktor snage u regionu i, u slučaju slabljenja centralne vlasti, mogao bi biti jedna od najorganiziranijih i najotpornijih oružanih struktura van službenih državnih formacija.
Khuzestan, jugozapadna iranska pokrajina, proizvodi oko 80% iranske nafte i plina, ali Ahwazi Arapi dugo žive marginalizirani, što u slučaju slabljenja državnog monopola nad sigurnosnim i ekonomskim resursima može dovesti do fragmentacije kontrole nad ovim kritičnim energetskim centrima. Takva dinamika dodatno povećava rizik od hibridnog unutrašnjeg sukoba, u kojem vanjski pritisci i unutrašnje etničke tenzije djeluju zajedno, ubrzavajući eroziju centralnog autoriteta. Iako vanjski pritisci i udari mogu dodatno destabilizirati regije, iranska centralna vlast i dalje održava relativnu koheziju i kontrolu javnog poretka. Slabljenje autoriteta bi se odvijalo postepeno, kroz fragmentaciju moći u udaljenim regijama i usporenu eroziju centralnog monopola nad sigurnosnim i ekonomskim resursima. Etničke manjine u marginaliziranim regijama, posebno Kurdi, Baludži i Ahwazi Arapi, mogle bi igrati ključnu ulogu u takvoj unutrašnjoj destabilizaciji. Ove grupe već dugo izražavaju nezadovoljstvo zbog ekonomskog i političkog obespravljivanja, a njihovo potencijalno mobiliziranje u uvjetima slabljenja državnih struktura predstavlja realnu prijetnju za stabilnost režima.
Dodatni faktor rizika dolazi iz duge historije otpora ovih naroda u Iranu. Ahwazi Arapi u Khuzestanu i Baludži u Sistanu i Baluchistanu imaju dugu tradiciju protesta i lokalnih pobuna protiv centralne vlasti, što povećava šanse da regionalne tenzije eskaliraju u organiziraniji otpor.
Sveukupno, scenarij unutrašnje nestabilnosti u Iranu mogao bi se razvijati kroz paralelne i preklapajuće fronte oličene u kombinaciji ekonomskih protesta, etničko‑regionalnih mobilizacija i slabosti državne kontrole u udaljenim oblastima, uz stalni pritisak vanjskih sila. Takav višeslojni konflikt ne bi bio klasičan građanski rat s jednom centraliziranom opozicijom, već raspršeni hibridni sukob koji bi mogao trajati godinama i ozbiljno destabilizirati strukture koje trenutno održavaju državu na okupu.
Fikret Mehović
magazinplus.eu
